door Jeroen Hoorn DEN HAAG - Wetenschappers laten zich te veel beïnvloeden door de wensen van hun opdrachtgevers, vindt de Koninklijke Academie van Wetenschappen. ,,Kijk naar de conclusies en je kunt zien wie een onderzoek heeft betaald.''

,,Professor, hier kan ik niets mee!'' Woedend schoof minister Tineke Netelenbos het rapport over tafel, terug naar de opsteller ervan, Guus Berkhout. De hoogleraar uit Delft had geconcludeerd dat de nieuwe geluidsnormen voor Schiphol niet deugden. Maar dat was niet de bedoeling: Netelenbos moest die normen juist verdedigen.

Berkhout weigerde zijn conclusies aan te passen en gaf uiteindelijk de opdracht terug. Veel van zijn collega's voegen zich echter wel naar de wensen van hun opdrachtgever, constateert de Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen in een gisteren verschenen rapport.

Geld voor onderzoek komt steeds minder van de overheid en moet dus steeds meer bij bedrijven en andere opdrachtgevers vandaan komen. Dat geeft spanning. Wetenschappers horen kritisch en neutraal te zijn, maar hun opdrachtgevers willen vooral producten verkopen of steun krijgen voor een standpunt. Zij oefenen dus druk uit op onderzoekers om gunstige conclusies te formuleren. Omdat wetenschappers geen opdrachtgevers willen verliezen, geven zij steeds vaker toe aan die druk, constateert de KNAW.

Zo verdwijnen artikelen over mogelijke schadelijke gevolgen van gsm-straling in een bureaula omdat een mobieltjesfabriek als Motorola het onderzoek heeft gefinancierd. Berucht is onderzoek naar nieuwe geneesmiddelen, dat steeds vaker plaatsvindt in opdracht van farmaceutische bedrijven. Wonderbaarlijk genoeg komt in dat soort onderzoek steevast het medicijn van de opdrachtgever als beste uit de bus.

Ook de politiek huurt graag wetenschappers in en probeert hun conclusies te beïnvloeden. Politici en hun ambtenaren ,,gaan te werk alsof zij kant- en klare producten kopen bij het uitzetten van onderzoeksopdrachten'', aldus de KNAW.

Vaak krijgen ze ook wat ze willen. Omstreden politieke besluiten - zoals de aanleg van de Betuwelijn en de verdeling van de radiofrequenties -worden gelegitimeerd met 'wetenschappelijk' onderzoek.

,,Wetenschappers realiseren zich veel te weinig dat hun onafhankelijkheid hun grootste maatschappelijke waarde is'', zegt hoogleraar Berkhout nu, vier jaar na zijn aanvaring met Netelenbos. Iedereen heeft allerlei belangen, maar wetenschappers horen gegarandeerd onafhankelijk te zijn. ,,Dat is een grote meerwaarde, maar als we daar slordig mee omgaan, gooien we die weg.''

Als oplossing heeft de KNAW een 'onafhankelijkheidsverklaring' bedacht, die zowel opdrachtgever als onderzoeker moet ondertekenen. De KNAW gaat een openbaar register bijhouden van onderzoekers die de verklaring hanteren, zodat zij als betrouwbaar te boek komen te staan.

Magertjes, oordeelt Berkhout. ,,Er wordt vooral een beroep gedaan op het ethisch besef van opdrachtgevers en onderzoekers, terwijl er ook praktische richtlijnen denkbaar zijn. Nooit werken in opdracht van één bedrijf, bijvoorbeeld. Mijn huidige onderzoek naar energiebronnen wordt gefinancierd door een consortium van 27 bedrijven. Dat zijn concurrenten van elkaar. Ik kan er dus nooit een voortrekken. Dan heb ik meteen herrie in de tent.''

Berkhout erkent dat zo'n strategie niet werkt bij overheidsopdrachten: ,,Er is maar één overheid. Ministeries kunnen wel beloven dat zij geen invloed zullen uitoefenen, maar de wetenschapper is de enige die ervoor kan zorgen dat het ook echt niet gebeurt. Het komt er op aan dat hij zijn rug rechthoudt.''