Verschil in leerlingcompetenties vraagt verschil in instructie

Professor Ton Mooij, hoogleraar Onderwijstechnologie bij de Open Universiteit Nederland, pleit voor een andere aanpak van de instructie in het basisonderwijs in zijn oratie op 2 februari 2007. 'Er zijn vanaf het eerste moment belangrijke pedagogische en leerverschillen tussen leerlingen. De gebruikelijke instructie is te weinig afgestemd op het verschil in leerlingcompetenties. Hoogbegaafde leerlingen zijn aantoonbaar slechter af dan andere leerlingen. Leerlingen gelijk behandelen betekent dus leerlingen verschillend ondersteunen', aldus professor Ton Mooij. Leerlingen moeten vanaf het begin van groep 1 de ondersteuning krijgen die is aangepast aan hun karakteristieken.

Investeren in toptalent

De uitdaging is een onderwijssysteem te ontwikkelen dat nauwkeurig de belangrijkste kenmerken van de leerlingen onderkent. Leerkrachten en ouders kunnen deze vervolgens systematisch helpen uitbouwen. 'In de praktijk blijkt dit een succesvolle aanpak. Ook hoogbegaafde kinderen kunnen zich dan goed ontwikkelen. Investeren in toptalenten is vanaf het begin in het basisonderwijs aan de orde.

Geen middelmaat maar op maat

Het huidige Nederlandse basisonderwijs richt zich op de gemiddelde leerling. Daardoor is het niet in staat om alle leerlingen optimale leeromstandigheden te bieden. Leerlingen met lage capaciteiten, maar ook die met hoge capaciteiten, vallen dan vaak buiten de boot. De groep met relatief minder capaciteiten krijgt dikwijls al wel extra begeleiding aangeboden. Die extra steun heeft ook enig effect. Maar die extra aandacht gaat tot nu toe veelal ten koste van de instructie voor meer- en hoogbegaafde leerlingen.

Leren van zelfsturing door kinderen

De uitdaging is dus geïntegreerd onderwijs te ontwikkelen dat reageert op de leerkenmerken van leerlingen. Mooij stelt dat dit mogelijk is door zich te concentreren op de leerlingen zelf. Vanaf de eerste schooldag zien de meeste leerlingen ernaar uit om stapje voor stapje vooruit te gaan. Leerkrachten en ouders dienen de pedagogische en organisatorische voorwaarden te scheppen, maar de leerlingen zelf moeten geleidelijk aan de verantwoordelijkheid krijgen om steeds het juiste stapje vooruit te zetten. En dat door hun hele schoolloopbaan heen. Deze ontwikkelingsgerichte benadering kost tijd en vereist coördinatie, waarschuwt Mooij, maar het zal wel leiden tot veel betere processen en resultaten in de schoolpraktijk. In het bijzonder daar waar het gaat om de 'risicoleerlingen'.

Prototypes in de praktijk getoetst

Mooij heeft een onderwijsontwerp uitgewerkt dat de leerprocessen van verschillende typen leerlingen kan verbeteren. Deze systematiek wordt in een aantal scholen uitgeprobeerd en verder ontwikkeld. Internetgebaseerde informatie- en communicatietechnologie (ICT) speelt hierbij een belangrijke rol. Het onderwijsontwerp biedt gedifferentieerde leermaterialen en procedures om de ontwikkeling en het leren van in principe elke leerling te steunen en waar mogelijk te verbeteren. Leerlingen kunnen ook in kleine groepjes samenwerken, of elkaar helpen bij het zelfstandiger leren. De leerkracht en de ICT helpen bij de instructie, advisering en controle. Dit ontwerp is met succes in concrete prototypes en pilots in de praktijk van het basisonderwijs uitgeprobeerd.

Nationaal beleid nodig

Bestudering van de opgedane ervaringen brengt Mooij onder meer tot de conclusie dat het systematisch ontwerpen van onderwijsinnovaties adequaat blijkt in de onderwijspraktijk. De aandacht moet daarbij gericht zijn op zorgvuldige ontwikkeling, implementatie en controle van de innovatie en de effecten ervan op de verschillende types leerlingen. Dat vereist een actief nationaal onderwijsbeleid. Scholen dienen onderzoeksgebaseerde begeleiding te krijgen. Adviesinstellingen dienen zich te concentreren op het bereiken van bewezen verbeteringen in het leren van leerlingen, en in de processen van zelfsturing.

De oratie van prof. dr. Ton Mooij is getiteld Learning for self-regulation: improving instructional benefits for pupils, teachers, parents, schools, and society at large.
De oratie vindt plaats op vrijdag 2 februari 2007 bij de Open Universiteit Nederland, om 16.00 uur precies. De oratie vormt het sluitstuk van een eendaags internationaal symposium over hetzelfde onderwerp.